محسوب مىشود ( 1 ) . و از آنجا كه توصيه به نيكى در مورد پدر و مادر ، ممكن است اين توهم را براى بعضى ايجاد كند كه حتى در مساله عقائد و كفر و ايمان ، بايد با آنها مماشات كرد ، در آيه بعد مىافزايد : « هر گاه آن دو ، تلاش و كوشش كنند كه چيزى را شريك من قرار دهى كه از آن ( حد اقل ) آگاهى ندارى ، از آنها اطاعت مكن » ( * ( وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما ) * ) . هرگز نبايد رابطه انسان و پدر و مادرش ، مقدم بر رابطه او با خدا باشد ، و هرگز نبايد عواطف خويشاوندى حاكم بر اعتقاد مكتبى او گردد . تعبير به « جاهداك » اشاره به اين است كه پدر و مادر گاه به گمان اينكه سعادت فرزند را مىخواهند ، تلاش و كوشش مىكنند كه او را به عقيده انحرافى خود بكشانند ، و اين در مورد همه پدران و مادران ديده مىشود . وظيفه فرزندان اين است كه هرگز در برابر اين فشارها تسليم نشوند ، و استقلال فكرى خود را حفظ كرده ، عقيده توحيد را با هيچ چيز معاوضه نكنند . ضمنا جمله « ما * ( لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ ) * » ( چيزى كه به آن علم و آگاهى ندارى ) اشاره به اين است كه اگر فرضا دلائل بطلان شرك را ناديده بگيريم ، حد اقل دليلى بر اثبات آن نيست ، و هيچ شخص بهانه جويى نيز نمىتواند دليلى بر اثبات شرك اقامه كند . از اين گذشته اگر شرك حقيقتى داشت ، بايد دليلى بر اثبات آن وجود داشته باشد ، و چون دليلى بر اثبات آن نيست خود دليلى بر بطلان آن مىباشد . باز از آنجا كه ممكن است ، اين فرمان ، اين توهم را به وجود آورد كه در برابر پدر و مادر مشرك ، بايد شدت عمل و بى حرمتى به خرج داد ، بلا فاصله

--> ( 1 ) « تفسير فى ظلال » جلد 6 ص 484 .